Khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1427): Lê Lợi, Nguyễn Trãi và Bình Ngô đại cáo

Đầu thế kỷ XV, Đại Việt rơi vào ách đô hộ của nhà Minh sau khi nhà Hồ thất bại. Từ vùng núi Lam Sơn xứ Thanh, Lê Lợi cùng những người đồng chí hướng đã dựng cờ khởi nghĩa, kiên trì suốt mười năm để giành lại non sông. Cuộc khởi nghĩa ấy khép lại bằng bản Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi soạn, được người đời sau coi như một bản tuyên ngôn độc lập.

Bối cảnh: hai mươi năm dưới ách nhà Minh

Năm 1407, quân Minh đánh bại nhà Hồ, đặt Đại Việt thành quận Giao Chỉ. Chính sách cai trị hà khắc khiến dân chúng điêu đứng: thuế khóa nặng nề, phu dịch liên miên, nhiều thợ giỏi bị bắt đưa sang phương Bắc, sách vở bị thu gom và tiêu hủy. Các cuộc khởi nghĩa của nhà Hậu Trần nổ ra nhưng đều thất bại.

Lê Lợi là một hào trưởng giàu có ở Lam Sơn (Thanh Hóa), có uy tín trong vùng. Ông ngầm chiêu tập hào kiệt, tích trữ lương thực. Theo sử cũ, năm 1416, Lê Lợi cùng mười tám người thân tín làm lễ thề ở Lũng Nhai, nguyện cùng nhau đánh giặc cứu nước.

Những năm đầu gian khổ (1418–1423)

Đầu năm 1418, Lê Lợi chính thức dựng cờ khởi nghĩa, tự xưng Bình Định Vương. Những năm đầu, nghĩa quân còn ít, lương thực thiếu thốn, nhiều lần bị quân Minh vây hãm, phải rút lên núi Chí Linh.

Trong một lần bị vây ngặt, tướng Lê Lai đã đóng giả Lê Lợi, dẫn quân xông ra phá vây và hy sinh, giúp chủ tướng thoát nạn. Năm 1423, Lê Lợi tạm hòa hoãn với quân Minh để có thời gian củng cố lực lượng.

Chuyển hướng vào Nam và giải phóng đất đai (1424–1426)

Năm 1424, theo kế của tướng Nguyễn Chích, nghĩa quân chuyển vào Nghệ An, nơi đất rộng người đông, xa tầm kiểm soát của giặc. Đây là một bước ngoặt: nghĩa quân nhanh chóng làm chủ Nghệ An, rồi Tân Bình, Thuận Hóa, có được một vùng hậu phương vững chắc.

Năm 1426, Lê Lợi chia quân tiến ra Bắc. Trận Tốt Động – Chúc Động cuối năm ấy đánh bại đạo quân của Vương Thông, buộc tướng giặc phải co về cố thủ thành Đông Quan (Thăng Long). Nghĩa quân vây chặt Đông Quan, làm chủ phần lớn đất nước.

Chi Lăng – Xương Giang và Hội thề Đông Quan (1427)

Nhà Minh gửi hai đạo viện binh lớn sang: một đạo do Liễu Thăng chỉ huy theo đường Lạng Sơn, một đạo do Mộc Thạnh theo đường Vân Nam. Lê Lợi quyết định tập trung đánh đạo quân của Liễu Thăng trước.

Mùa thu năm 1427, Liễu Thăng bị dụ vào ải Chi Lăng và tử trận. Quân Minh tiếp tục bị chặn đánh dọc đường, rồi bị tiêu diệt ở Xương Giang. Nghe tin, Mộc Thạnh vội rút quân. Vương Thông ở Đông Quan hết hy vọng, phải xin hòa. Cuối năm 1427, hai bên làm lễ hội thề ở gần thành Đông Quan; quân Minh được cấp thuyền, lương để rút về nước một cách êm thấm.

Nghệ thuật "mưu phạt tâm công"

Điểm đặc sắc của khởi nghĩa Lam Sơn là sự kết hợp giữa quân sự và lòng người. Nguyễn Trãi, người bày mưu tính kế bên cạnh Lê Lợi, chủ trương đánh vào lòng địch: viết thư dụ hàng, chia rẽ tướng giặc, và khi thắng thì mở đường cho quân thua về nước thay vì tàn sát.

• Xây căn cứ lâu dài: từ núi rừng Lam Sơn đến vùng Nghệ An, nghĩa quân luôn có chỗ dựa.
• Đánh viện để buộc thành hàng: diệt viện binh ở Chi Lăng – Xương Giang khiến Đông Quan tự tan rã.
• Lấy nhân nghĩa làm gốc: vừa thu phục lòng dân, vừa khép lại chiến tranh mà không gây thêm oán thù.

Bình Ngô đại cáo và ý nghĩa lịch sử

Đầu năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập ra nhà Lê (sử gọi là Hậu Lê hay Lê sơ), khôi phục quốc hiệu Đại Việt. Nguyễn Trãi thừa lệnh soạn Bình Ngô đại cáo để bố cáo thiên hạ về chiến thắng. Bài cáo mở đầu bằng tư tưởng nhân nghĩa, quen thuộc với nhiều thế hệ học trò qua câu dịch "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân".

Bản cáo khẳng định Đại Việt là một nước có văn hiến, có lãnh thổ, phong tục và lịch sử riêng, ngang hàng với phương Bắc. Cùng với Nam quốc sơn hà, đây được xem là một trong những áng văn tiêu biểu nhất về ý thức độc lập dân tộc.

Thử cầm quân trong Kiến Tạo Sử

Trong Kiến Tạo Sử, bạn dẫn dắt đất nước qua từng năm trên bản đồ. Dưới thời bị đô hộ, bạn âm thầm tích nghĩa lương, chiêu mộ hào kiệt rồi chọn thời điểm dấy binh khởi nghĩa. Ở những cột mốc lớn, lựa chọn đánh dấu "theo sử" đi đúng như lịch sử, còn các lựa chọn khác sẽ rẽ nhánh dòng sử; khi giao tranh, bạn được xem tỉ lệ thắng trước khi chọn chiến thuật. Chơi ngay