Khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40: cuộc nổi dậy đầu tiên chống ách đô hộ nhà Hán

Mùa xuân năm 40, từ cửa sông Hát Môn, hai chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị phất cờ khởi nghĩa, quét sạch chính quyền đô hộ nhà Đông Hán khỏi đất Giao Chỉ. Đây là cuộc khởi nghĩa lớn đầu tiên được sử sách ghi lại trong thời kỳ Bắc thuộc. Hình ảnh hai nữ anh hùng cưỡi voi ra trận đã trở thành biểu tượng bất khuất của người Việt suốt gần hai nghìn năm.

Bối cảnh: đất Giao Chỉ dưới ách nhà Hán

Sau khi nước Âu Lạc mất vào tay Triệu Đà, rồi nhà Hán chiếm đất Nam Việt năm 111 TCN, vùng đất của người Việt cổ bị chia thành các quận như Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam. Ban đầu, nhà Hán vẫn để các Lạc tướng người bản địa cai quản địa phương, nhưng dần dần quan lại phương Bắc can thiệp ngày càng sâu.

Đầu thời Đông Hán, Tô Định được cử làm thái thú Giao Chỉ. Theo sử cũ, ông ta tham lam, tàn bạo, bóc lột dân chúng nặng nề. Lòng oán hận trong các tầng lớp, từ quý tộc Lạc Việt đến dân thường, ngày một dâng cao.

Hai Bà Trưng là ai?

Trưng Trắc và Trưng Nhị là con gái của Lạc tướng huyện Mê Linh, vùng đất nay thuộc Hà Nội và Vĩnh Phúc. Theo sử cũ, hai bà xuất thân dòng dõi Lạc tướng, giỏi võ nghệ, có chí lớn. Trưng Trắc lấy chồng là Thi Sách, con Lạc tướng huyện Chu Diên.

Các sách sử Việt Nam như Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng Thi Sách bị Tô Định giết hại, khiến Trưng Trắc càng thêm căm giận và quyết chí khởi binh. Một số nhà nghiên cứu hiện đại có cách hiểu khác về chi tiết này, nhưng điều chắc chắn là cuộc khởi nghĩa xuất phát từ nỗi căm phẫn chung trước ách đô hộ, chứ không chỉ là mối thù riêng.

Diễn biến cuộc khởi nghĩa (năm 40)

Mùa xuân năm 40, Hai Bà Trưng dựng cờ ở Hát Môn. Lời hiệu triệu nhanh chóng được hưởng ứng khắp nơi. Các Lạc tướng, hào kiệt ở Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đồng loạt nổi dậy. Nghĩa quân tiến đánh trị sở của chính quyền đô hộ, Tô Định hoảng sợ bỏ chạy về nước.

Theo sử cũ, chỉ trong thời gian ngắn, nghĩa quân đã làm chủ khoảng 65 thành trì. Trưng Trắc được tôn lên làm vua, sử gọi là Trưng Vương, đóng đô ở Mê Linh. Sau khoảng một trăm năm mươi năm dưới ách nhà Hán, người Việt lại có một chính quyền của riêng mình.

Điều đặc biệt là trong hàng ngũ nghĩa quân có nhiều nữ tướng. Theo truyền thuyết và thần tích ở nhiều làng, những người như Lê Chân, Thánh Thiên, Bát Nàn đã theo Hai Bà ra trận.

Cuộc kháng chiến chống Mã Viện (42–43)

Nhà Hán không chịu mất đất. Năm 42, vua Hán sai tướng Mã Viện, một danh tướng giàu kinh nghiệm, đem đại quân sang đàn áp. Quân Hán tiến theo đường ven biển, có cả thủy quân hỗ trợ.

Hai Bà Trưng đem quân chặn đánh ở vùng Lãng Bạc. Trận chiến diễn ra quyết liệt, nhưng quân Hán đông và thiện chiến hơn. Nghĩa quân phải lui về Cấm Khê để tiếp tục kháng cự. Năm 43, cuộc khởi nghĩa thất bại. Về sự hy sinh của Hai Bà, các nguồn chép không giống nhau: sử Việt và truyền thuyết dân gian kể rằng hai bà đã gieo mình xuống dòng sông Hát để giữ trọn khí tiết, còn sử Trung Hoa chép theo cách khác.

Ý nghĩa lịch sử

Dù chính quyền Trưng Vương chỉ tồn tại khoảng ba năm, cuộc khởi nghĩa có ý nghĩa to lớn:

• Khẳng định ý chí độc lập: người Việt không chấp nhận bị đồng hóa, sẵn sàng đứng lên giành lại quyền làm chủ.
• Mở đầu truyền thống đấu tranh: tiếp nối sau đó là Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng cho đến Ngô Quyền.
• Đề cao vai trò người phụ nữ: Hai Bà và các nữ tướng cho thấy vị thế đáng kể của phụ nữ trong xã hội Việt cổ.

Ngày nay, đền thờ Hai Bà Trưng ở Mê Linh, Hát Môn và Đồng Nhân (Hà Nội) vẫn là nơi người dân về tưởng niệm. Lễ hội tưởng nhớ Hai Bà thường được tổ chức vào khoảng tháng Hai âm lịch, gắn với ngày giỗ được dân gian lưu truyền.

Thử cầm quân trong Kiến Tạo Sử

Trong Kiến Tạo Sử, bạn dẫn dắt đất nước qua từng năm trên bản đồ, kể cả những thời kỳ bị đô hộ. Khi ấy, bạn âm thầm gây dựng lực lượng, tích nghĩa lương, chiêu mộ hào kiệt và chọn thời điểm dấy binh khởi nghĩa. Ở những cột mốc lớn, lựa chọn đánh dấu "theo sử" đi đúng như lịch sử, còn những lựa chọn khác sẽ rẽ nhánh dòng sử. Chơi ngay