Lý Thường Kiệt chống Tống (1075–1077) và phòng tuyến sông Như Nguyệt

Cuối thế kỷ XI, nhà Tống ráo riết chuẩn bị đánh Đại Việt. Thay vì ngồi chờ, Thái úy Lý Thường Kiệt đã chủ động đem quân đánh sang đất Tống, phá tan các căn cứ hậu cần của địch, rồi lập phòng tuyến kiên cố trên sông Như Nguyệt để đón đánh đại quân xâm lược. Cuộc kháng chiến 1075–1077 là một mẫu mực về tư duy chủ động trong lịch sử quân sự Việt Nam.

Bối cảnh: nhà Tống nhòm ngó phương Nam

Giữa thế kỷ XI, nhà Tống gặp nhiều khó khăn: ngân khố thiếu hụt, phía bắc thường xuyên bị các nước Liêu, Tây Hạ uy hiếp. Tể tướng Vương An Thạch tiến hành cải cách, đồng thời một bộ phận triều thần muốn đánh chiếm Đại Việt để lập uy và khỏa lấp những thất bại ở phương Bắc.

Nhà Tống cho tích trữ lương thảo, luyện quân, đóng thuyền ở các châu giáp biên giới như Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu, chuẩn bị cho một cuộc tiến công lớn. Lúc đó Đại Việt dưới triều vua Lý Nhân Tông; việc quân phần lớn trông cậy vào Lý Thường Kiệt, một danh tướng đã nhiều lần lập công.

Tiên phát chế nhân: đánh trước để chặn mũi tiến công

Nhận rõ âm mưu của địch, Lý Thường Kiệt chủ trương "tiên phát chế nhân", tức ra tay trước để chế ngự đối phương. Cuối năm 1075, quân Đại Việt chia làm hai đường thủy, bộ tiến sang đất Tống. Cánh quân bộ có sự tham gia của tướng Tông Đản cùng các tù trưởng miền núi; cánh quân thủy do Lý Thường Kiệt chỉ huy đổ bộ đánh chiếm Khâm Châu, Liêm Châu.

Hai cánh quân hợp lại vây thành Ung Châu, căn cứ quan trọng nhất của nhà Tống ở vùng này. Quan coi thành là Tô Giam chống giữ quyết liệt. Theo sử cũ, cuộc vây hãm kéo dài hơn bốn mươi ngày, đến đầu năm 1076 thành mới bị hạ. Quân Đại Việt phá hủy kho tàng, lương thảo mà nhà Tống tích trữ, rồi rút về nước.

Lý Thường Kiệt còn cho yết bảng nói rõ cuộc hành quân nhằm vào kẻ gây chiến, không nhằm vào dân lành.

Phòng tuyến sông Như Nguyệt

Biết thế nào nhà Tống cũng trả đũa, Lý Thường Kiệt gấp rút chuẩn bị. Ông chọn sông Như Nguyệt (đoạn sông Cầu chảy qua vùng Bắc Ninh ngày nay) làm phòng tuyến chính, vì đây là con đường quân Tống từ Lạng Sơn kéo xuống ắt phải vượt qua trước khi tới Thăng Long.

Dọc bờ nam sông, quân Đại Việt đắp lũy đất cao, cắm rào tre dày đặc, bố trí quân ở những bến đò hiểm yếu. Ở mặt biển, tướng Lý Kế Nguyên đem thủy quân chặn đánh, không cho thủy binh Tống tiến vào hỗ trợ cánh quân bộ.

Cuối năm 1076, quân Tống do Quách Quỳ và Triệu Tiết chỉ huy kéo sang, tiến đến bờ bắc sông Như Nguyệt. Thiếu thủy quân yểm trợ, quân Tống không có thuyền để vượt sông. Họ nhiều lần bắc cầu phao, tìm cách đánh qua, nhưng đều bị quân Lý đánh bật trở lại.

Nam quốc sơn hà và trận quyết chiến đầu năm 1077

Tương truyền, trong những ngày giằng co trên sông Như Nguyệt, từ đền thờ thần Trương Hống, Trương Hát bên bờ sông vang lên bài thơ "Nam quốc sơn hà Nam đế cư", khích lệ mạnh mẽ tinh thần quân sĩ. Bài thơ thường được gắn với Lý Thường Kiệt, dù giới nghiên cứu vẫn còn bàn luận về tác giả và hoàn cảnh ra đời.

Đầu năm 1077, quân Tống mỏi mệt, thiếu lương, nhiều người đau ốm vì không quen khí hậu. Lý Thường Kiệt mở cuộc tập kích mạnh vào doanh trại địch, gây thiệt hại nặng. Khi thế giặc đã suy, ông chủ động đề nghị giảng hòa, mở lối cho quân Tống rút về. Quách Quỳ chấp nhận và lui quân.

Ý nghĩa và bài học

Cuộc kháng chiến chống Tống để lại nhiều bài học quý:

• Chủ động tiến công để phòng ngự: đòn đánh vào Ung Châu làm đảo lộn kế hoạch và hậu cần của địch.
• Chọn trận địa phòng ngự vững chắc: tận dụng sông Như Nguyệt làm chiến hào tự nhiên.
• Kết thúc chiến tranh khéo léo: giảng hòa khi đang ở thế mạnh, giữ được hòa bình lâu dài với nước lớn.

Sau chiến tranh, nhà Tống còn chiếm giữ một số vùng biên giới; qua đàm phán trong những năm sau đó, Đại Việt đòi lại được phần lớn đất đai. Tên tuổi Lý Thường Kiệt trở thành biểu tượng của trí dũng và tinh thần tự chủ.

Thử cầm quân trong Kiến Tạo Sử

Trong Kiến Tạo Sử, bạn dẫn dắt đất nước qua từng năm trên bản đồ. Ở những cột mốc lớn, bạn chọn kế sách: lựa chọn đánh dấu "theo sử" đi đúng như lịch sử, còn các lựa chọn khác sẽ rẽ nhánh dòng sử. Khi giao tranh, bạn được xem tỉ lệ thắng trước rồi mới chọn chiến thuật phù hợp. Chơi ngay