Ỷ Lan (? – 1117)

Xuất thân

Theo sử cũ, Ỷ Lan là người làng Thổ Lỗi (thuộc vùng Gia Lâm, Hà Nội ngày nay; các sách khác ghi địa danh hơi khác nhau). Truyền thuyết kể rằng bà vốn là một cô gái làm ruộng, và nhà vua gặp bà khi bà đứng tựa gốc cây lan, nên bà được gọi là Ỷ Lan (ỷ là tựa). Chuyện này được kể theo nhiều bản, và phần nhiều là truyền thuyết hơn là ghi chép chắc chắn.

Điều được ghi lại rõ hơn là bà vào cung, được vua yêu quý vì thông minh, giỏi chữ và có tài việc nước, và sinh ra hoàng tử Càn Đức, người sau này trở thành vua Lý Nhân Tông. Từ đó bà được phong Nguyên phi.

Thay vua trông nước

Năm 1069, vua Lý Thánh Tông đem quân đánh Champa. Trong thời gian vua vắng mặt, bà được giao trông coi việc trong nước. Sử cũ chép rằng bà làm việc chu đáo, dân yên ổn và quý mến bà. Cũng theo sử cũ, khi nghe tin này trong lúc cuộc đánh Champa chưa thuận lợi, nhà vua có ý nghĩ rằng một người phụ nữ ở nhà còn làm tốt được việc nước, nên cũng cố gắng thêm.

Khi vua Lý Thánh Tông mất năm 1072, Lý Nhân Tông lên ngôi lúc mới bảy tuổi. Bà trở thành Linh Nhân hoàng thái hậu và cùng các đại thần, trong đó có Lý Thường Kiệt, gánh vác việc nước trong nhiều năm. Đó là thời kỳ nhà Lý chống đỡ cuộc chiến Tống – Việt và tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên (1075).

Quan tâm đến dân

Sử cũ nhớ đến bà vì sự quan tâm đến đời sống của dân: chuyện chăm lo việc nông tang, thương dân trong lúc đói kém, và tin vào đạo Phật, cho dựng nhiều chùa, trong đó có những ngôi chùa còn được nhắc tên đến nay. Dân gian cũng truyền tụng rằng bà là người đầu tiên chăm lo giúp dân trồng dâu, nuôi tằm.

Tuy nhiên, bà là người nắm quyền lớn trong nhiều năm, nên cách các sử gia đánh giá bà cũng không hoàn toàn giống nhau.

Ghi nhớ

Bà mất năm 1117, và được thờ ở nhiều đền, chùa, trong đó có đền ở Bắc Ninh và Hà Nội. Tên bà được đặt cho nhiều con đường, trường học ở Việt Nam, và bà thường được nhắc đến như một trong số ít người phụ nữ giữ quyền chính ở nước ta thời quân chủ.

Nguồn

• Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, quyển 3 (đời Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông). Bản trên Wikisource

• Ỷ Lan — Wikipedia tiếng Việt