Nguyễn Trãi (1380–1442)

Gia đình

Nguyễn Trãi hiệu là Ức Trai. Ông sinh năm 1380, quê gốc ở Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương), sau dời về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một nhà nho có tiếng. Mẹ ông là Trần Thị Thái, con gái quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, một đại thần nhà Trần.

Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh (tương đương tiến sĩ), rồi ra làm quan.

Theo Lê Lợi

Khi đất nước bị nhà Minh đô hộ, Nguyễn Trãi tìm đến với Lê Lợi và tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Sử cũ chép ông dâng Bình Ngô sách, bàn kế đánh giặc. Trong khởi nghĩa, ông là người soạn thảo thư từ, văn kiện; những thư gửi tướng nhà Minh được tập hợp trong Quân trung từ mệnh tập. Lời lẽ các bức thư lúc cứng rắn, lúc mềm mỏng, nhằm thuyết phục đối phương. Ông cũng là tác giả Bình Ngô đại cáo, áng văn được nhiều thế hệ gọi là "thiên cổ hùng văn".

Nhà văn, nhà văn hóa

Ngoài văn chính luận, Nguyễn Trãi còn để lại:

• Ức Trai thi tập: thơ chữ Hán.

• Quốc âm thi tập: tập thơ chữ Nôm, một trong những tập thơ tiếng Việt cổ nhất còn giữ được.

• Dư địa chí: sách địa lý chép sông núi, sản vật, phong tục các vùng.

Tư tưởng nhân nghĩa, thương dân, "việc nhân nghĩa cốt ở yên dân" xuyên suốt các trước tác của ông.

Vụ án Lệ Chi Viên

Về sau, Nguyễn Trãi nhiều lần bị nghi kỵ và có thời gian lui về ở ẩn tại Côn Sơn. Năm 1442, vua Lê Thái Tông đột ngột băng hà ở Lệ Chi Viên (Bắc Ninh), sau khi ghé thăm ông và được người vợ thứ của ông là Nguyễn Thị Lộ hầu bên cạnh. Triều đình khép Nguyễn Trãi vào tội giết vua; ông bị xử tử cùng ba họ.

Năm 1464, vua Lê Thánh Tông minh oan cho ông, truy tặng chức tước và cho tìm con cháu còn sống sót. Năm 1980, UNESCO đưa kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi vào danh sách các ngày kỷ niệm của mình.

Nguồn

• Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, quyển 10–11. Bản trên Wikisource

• Nguyễn Trãi, Ức Trai tập (bản khắc đời Nguyễn) và Quốc âm thi tập.

• Nguyễn Trãi — Wikipedia tiếng Việt